مقامات و مراحل سیر و سلوک
مقامات و مراحل سیر و سلوک
قبل از توضیح برخی از این مراتب، دانستن این مطالب ضروری است که در بیان تعداد این مراحل، تقدیم و تأخیر هر یک از این منازل بین مشایخ اهل سلوک و عرفان اختلاف نظر هست مثلا خواجه عبدالله انصاری در منازل السائرین، سیر سلوک عرفانی را در ده منزل دانسته و برای هر سئوالی ده مرحله قرار داده است.
اما خواجه نصیر الدین طوسی در کتاب «اوصاف الاشراف» برای مراحل سیر و سلوک، شش باب و برای هر باب، شش اصل ذکر کرده است. دیگر بزرگان تقسیمات دیگری را برگزیده اند. از آنجا که ذکر همه این مراحل در گنجایش این چند صفحه نیست اجمالا به برخی از مهم ترین تقسیمات خواجه نصیر طوسی اشاره می شود:
- ایمان: انسان سالک باید، معتقد باشد به خدا، قیامت، وحی و راهی هست و باید این راه را پیمود و اگر این راه درست پیموده شود به بهشت و گرنه به دوزخ منتهی خواهد شد. ایمان که شرط آغازین تحصیل زاد و توشه است، مراتبی دارد. اولین شرط سلامت ایمان، عمل صالح است. الَّذِینَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ طُوبَی لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ(1).
اگر کسی بداند و ایمان قلبی داشته باشد که نیازمند و فقیر است و بداند رفع نیازها نه مقدور خود اوست و نه میسور مانند او، و بداند در جهان هستی کسی هست که نیاز او و تمام نیازمندان را می داند و قدرت رفع این نیازها و مشکلات آنان را دارد، حتما به فکر سیر و سلوک می افتد و برای رسیدن به خانه امن الهی به فکر چاره می افتد.
- ثبات: ممکن است بر اثر پیدایش حالتی برای انسان، جذبه ای حاصل شود، یا فکری او را به حق راهنمایی کند و او تصمیم پیمودن راه بگیرد ولی در این تقسیم، ثابت نباشد و علل و عواملی او را از این تصمیم پشیمان کند. لذا صرف ایمان، برای سلوک کافی نیست و سالک باید به مرحله ثبات در اعتقاد و ایمان برسد.(2)
منظور از ثبات قدم، ثبات در سیرت و سنت دینی است و به طور کلی ثبات در هر چیز به اندازه و در محدوده همان چیز است.