سیر و سلوک در لغت به معنی طی طریق و راه پیمودن و ریاضت کشیدن .

 

سالک و رهرو طریق الی الله برای وصول به قرب الهی، پیش از هر چیز، باید یک سری شرایطی را رعایت کند. به تعبیری دیگر برای شروع در این سفر و سیر الی الله، یک سری مقدمات و مبادی و اسبابی است که باید فراهم شود و از آن سو یک سری موانعی است که لازم است از بین بروند.

 

بزرگان اخلاق و عرفان هر کدام به روش خود، راههایی را پیشنهاد داده اند که اگر بخواهیم با توجه به آیات و روایات خلاصه آنها را در یک جمله بیان کنیم چیزی نیست جز عمل به دستورات شرع مبین اسلام و انجام و اهتمام به واجبات و فرائض و ترک نواهی و محرمات الهی.

 

حال اگر بخواهیم این شرایط اساسی سیر و سلوک را بسط و توضیح دهیم این موارد عبارتند از:

 

توبه: اولین مرحله از مانع زدایی برای سالک راه، گناه زدایی است. چرا که گناه نه تنها مایه ورود به جهنم است، بلکه مانع انجام کار خیر در دنیا نیز خواهد بود. 

 

و به قول سعدی:

حَرَم در پیش و حرامی در پس     اگر خُفتی مُردی و اگر رفتی بُردی

 

زهد: برای رسیدن به خدا و درجات قرب او چاره ای جز بی رغبتی نسبت به متاع فریب دنیا نیست. زهد یعنی بی رغبتی و پشت و پا زدن و تعلق نداشتن به لذّات زودگذر دنیوی نه به معنای استفاده مناسب نکردن از نعمت های دنیوی. نشانه زهد واقعی را قرآن این چنین بیان کرده اند: لِکیلَا تَأْسَوْا عَلَی مَا فَاتَکمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاکمْ(۴).

 

نه هنگام آمدن متاع دنیا خوشحال و از خود بی خود می شود و نه هنگام رخت بربستن آن نگران خواهد بود صاحب منازل السائرین می گوید: زهد برای توده مردم «قربت» است اما برای سالک «ضرورت» یعنی انسان های متوسط اگر زاهد باشند به خدا نزدیک می شوند اما برای کسانی که اهل سیر و سلوکند رعایت این امر برایشان ضروری است و چاره ای جز آن ندارند. اگر کسی بخواهد به «باقی» برسد باید از دام «فانی» (لذات دنیا) برهد.

 

بعد از این مراحل، برخی از علمای اخلاق و عرفان همچون محقق طوسی، از مراحل دیگری چون ریاضت، مراقبه و محاسبه، تقوا نیز نام می برد.